حكيم لوكَرى نيز به ترجمه رسائل منطقى روى آوردند . بوعلىسينا با اينكه در كتاب شفا اساس منطق ارسطو را بر هم نزد و به شرح كامل آن پرداخت ، اما در آثار ديگر خود در اين روشِ منطقى دخل و تصرف بسيار كرد . خواجه نصيرالدين طوسى نيز در منطق ، تحقيق بسيار نمود و كتاب‌هاى متعددى در اين باب نگاشت ؛ مانند اساس الاقتباس ، شرح منطق اشارات ، تعديل المعيار و التجريد فى المنطق . ابن‌خلدون كه او را نقاد منطق ارسطويى مىدانند ، در مقدمه خود از منطق سخن گفته است . او بيشتر از بُعد تاريخى به منطق نگريسته و چگونگى پيدايش آن را در جهان اسلام پىگرفته است . « 1 » با ظهور ملاصدرا در سده يازدهم ، فعاليت فكرى و عقلى در تمدن اسلامى به اوج خود رسيد . او در فصول مقدماتى كتاب اسفار ، از منطق نيز سخن رانده است . روش منطقى او به روش منطقى ابن‌سينا شباهتى بسيار دارد . « 2 » 9 . تاريخ ميراث بزرگ تاريخى مسلمانان بيانگر وجود انگيزه‌هاى نيرومندى براى بارور ساختن دانش تاريخ در ميان آنان بوده است . با نگرشى تطبيقى به رشته‌هاى علمى مىتوان دريافت كه تاريخ نسبت به ساير علوم در نزد مسلمانان از جايگاهى ويژه برخوردار بوده است . بىشك عوامل متعددى در توجه مسلمانان به تاريخ اثرگذار بوده است . « 3 » بىترديد قرآن در توجه مسلمانان به تاريخ عميق‌ترين تأثير را داشته است ؛ بدين‌بيان‌كه قرآن نه‌تنها خود بخشى از مواد تاريخى را عرضه نموده ، بلكه مسلمانان را به فراگيرى تاريخ نيز تشويق كرده تا در راه هدايت و ديندارى از آن بهره جويند . البته حيطه اين توجه ، محدود به ارزيابى جريانات حق و باطل بوده ، در راستاى قانونمندى خاصى است كه قرآن از زندگى اجتماعى بشر در تاريخ عرضه داشته است . رنگ دينى تواريخ

--> ( 1 ) . همان . ( 2 ) . علىاكبر ولايتى ، فرهنگ و تمدن اسلامى ، ص 53 و 54 . ( 3 ) . رسول جعفريان ، تاريخ سياسى اسلام ، ج 1 ، ص 17 .